Ilość odwiedzin:  

Regionalizacja w Europie

Tekst: Marcin Rutecki

Koncepcja wzajemnej współpracy niepodległych państw w ramach Europy Ojczyzn od dawna ściera się z koncepcją budowy jednego państwa federalnego. Konstrukcja oparta na współpracy narodów zakłada, że Unia nigdy nie stanie się super-państwem. Z tego powodu unijni federaliści na różne sposoby starają się osłabić rolę Państw Członkowskich w procesie decyzyjnym wspólnoty. Regionalizacja może znacznie ułatwić ten proces w wyniku czego doprowadzić do nowego podziału naszego kontynentu i zmiany układu sił w Europie.


Czym jest regionalizacja


Regionalizacja to proces, którego celem jest uzyskanie zdolności do podejmowania niezależnych działań przez określoną przestrzeń. Oparta jest na integracji ekonomicznej oraz tam, gdzie jest to możliwe na podkreśleniu cech tożsamości lokalnej oraz rozwoju jej potencjału. Proces ten może odbywać się na bazie istniejących struktur lub dać początek nowej organizacji terytorialnej. Celem jest wzmocnienie podmiotowości regionów oraz roli ich władz w procesie podejmowania decyzji, nie tylko na poziomie lokalnym, ale również krajowym i europejskim.

Czołowym ideologiem promującym regionalizację był Szwajcar Denis de Rougemont (1906-1985). Zdaniem de Rougemonta i jego ideologicznych sukcesorów, państwo narodowe straciło rację bytu. De Rougemont był zdecydowanym przeciwnikiem koncepcji gen. Charlesa de Gaullea budowy Europy suwerennych państw narodowych w formie Europy Ojczyzn.


Euroregiony


Euroregion jest związkiem dwóch lub więcej jednostek reprezentujących regiony sąsiadujących ze sobą państw. Tworzony jest na podstawie umowy. Jest to obszar ścisłej współpracy transgranicznej i ponadnarodowej. Nazwa wywodzi się od najstarszej inicjatywy tego typu „Euroregio”, utworzonej na granicy holendersko-niemieckiej w 1958 w rejonie miast Enschede i Granau. Euroregiony są wspierane i dofinansowane przez UE. W Polsce działają już na każdej granicy, a granica zachodnia jest w całości objęta współpracą euroregionalną.

Podstawy prawne do funkcjonowania euroregionów uregulowane są przez: Europejską Konwencję Ramową o Współpracy Transgranicznej (tzw. Konwencja Madrycka Rady Europy z 1980), Europejską Kartę Samorządu Terytorialnego (z 1985) oraz Europejską Kartę Regionów Granicznych i Transgranicznych (z 1995). Polska jest sygnatariuszem wszystkich trzech aktów.


Euroregiony na granicach Polski:


Zestawienie obejmuje nazwę euroregionu, datę jego powstania oraz państwa, których tereny wchodzą w jego skład.

Granica zachodnia:

Pomerania (15 grudnia 1995 r. Polska, Niemcy, Szwecja)
Neisse-Nisa-Nysa (21 grudnia 1991 r. Czechy, Niemcy i Polska)
Pro Europa Viadrina (21 grudnia 1993 r. Polska i Niemcy)
Sprewa-Nysa-Bóbr (21 września 1993 r. Polska i Niemcy)

Granica południowa:

Glacensis (5 grudnia 1996 r. Czechy, Polska)
Pradziad (2 lipca 1997 r. Polska, Czechy)
Tatry (26 sierpnia 1994 r. Polska, Słowacja)
Karpacki (14 lutego 1993 r. Polska, Ukraina, Węgry, Słowacja, Rumunia)
Śląsk Cieszyński (22 kwietnia 1998 r. Polska, Czechy)
Silesia (20 września 1998 r. Polska, Czechy)
Beskidy (9 czerwca 2000 r. Polska, Czechy, Słowacja)

Granica wschodnia:

Bug (29 września 1995 r. Polska, Ukraina)
Niemen (6 czerwca 1997 r. Polska, Litwa, Białoruś)
Puszcza Białowieska (25 maja 2002 r. Polska, Białoruś)

Granica północna:

Bałtyk (22 lutego 1998 r. Polska, Litwa, Szwecja)


Regionalizacja w ramach NUTS


Jedną z podstawowych przyczyn interwencji strukturalnej w Unii Europejskiej jest dążenie do poprawiania poziomu spójności wewnętrznej w ramach całej organizacji. Realizacja celów polityki spójności UE wymaga od Państw Członkowskich wyodrębniania jednostek terytorialnych na potrzeby polityki regionalnej. Zadanie to spełnia ustalenie wspólnej klasyfikacji Jednostek Terytorialnych do Celów Statystycznych (NUTS). W Rozporządzeniu nr 1059/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 maja 2003 roku określa się ją jako „klasyfikację podziału regionalnego” niezbędną do prowadzenia statystyk regionalnych, które z kolei stanowią jedno z podstawowych narzędzi w realizacji polityki regionalnej.

Chodzi oczywiście o nic innego jak o związanie nowych jednostek terytorialnych z Unią za pomocą powstania zależności finansowych. Podział na jednostki terytorialne musi bazować na podziale na jednostki administracyjne. Każdy poziom NUTS obejmuje klasę jednostek administracyjnych, wyróżnianych ze względu na stan ludności:

NUTS 1   od   3 000 000   do   7 000 000
NUTS 2   od   800 000      do   3 000 000
NUTS 3   od   150 000      do   800 000

Polska musi skorygować podział kraju na jednostki statystyczne. Porządkowanie jednostek terytorialnych zmusza do określenia statusu polskich regionów, a w tym szczególnie zakresu decyzji podejmowanych przez ich władze. Realizacja programów rozwoju regionalnego w naszym kraju będzie przebiegała na poziomie NUTS 2 (województw).


Cele regionalizacji


Są dwie podstawowe przyczyny interwencji strukturalnej w Unii Europejskiej. Po pierwsze chodzi o poprawienie poziomu spójności wewnętrznej w ramach całej organizacji. Po drugie o budowanie relacji Unia - obywatele z pominięciem państwa członkowskiego. Najważniejszym celem regionalizacji jest więc zapewnienie stabilności Unii przez osłabienie Państw Członkowskich.

Według wielu znaczących unijnych polityków silne regiony, posiadające własną tożsamość kulturową oraz daleko posuniętą samorządność są jedyną przyszłością Europy, mają stanowić podstawę Unii i za jakiś czas zastąpić pod wieloma względami Państwa Członkowskie. Przewodniczący Komisji Spraw Konstytucyjnych socjalista Jo Leinen z Niemiec w jednej ze swoich ostatnich wypowiedzi stwierdził, że regiony to stolice jutra.

Ideę regionalizacji znacznie wzmocniło powołanie do życia w 1994 r., na mocy Traktatu z Maastricht, Komitetu Regionów. Komitet np. w grudniu 2000 wyraził opinię, że samorząd regionalny i lokalny nie powinien być postrzegany jako niższy i w związku z tym mniej ważny w hierarchii podziału pieniędzy. Najstarsza europejska organizacja samorządowa Rada Gmin i Regionów Europy opublikowała w marcu 2001 swoje stanowisko w którym zaproponowała kilka podstawowych zasad na których powinien być zbudowany model zarządzania europejskiego. Jedną z nich miała by być zasada partnerstwa realizowana na dwóch płaszczyznach:

• partnerstwo wertykalne - pomiędzy UE, władzami krajowymi, regionalnymi i lokalnymi w realizacji polityk unijnych,

• partnerstwo horyzontalne - pomiędzy podmiotami regionalnymi – podmiotami prywatnymi i publicznymi, partnerami społecznymi i przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego.

Promowanie nowych form zarządzania europejskiego jest również jednym z czterech strategicznych celów zarysowanych przez Komisję Europejską w roku 2000. W roku 2001 Komisja opublikowała tzw. „Białą Księgę dot. Zarządzania Europejskiego”, w której wyraziła opinię, iż sposób w jaki funkcjonuje aktualnie Unia nie pozwala na pełna realizację wielopoziomowego partnerstwa. Komisja uznała, że zadaniem rządów państw członkowskich jest włączanie w większym stopniu władz lokalnych i regionalnych w realizację centralnych polityk unijnych. Komisja zaproponowała również wprowadzenie „kontraktów trójstronnych” pomiędzy Unią, Państwem Członkowskim i wskazanymi władzami terytorialnymi, które pozwoliłyby stronom kontraktu na określenie wzajemnych zobowiązań.

Uchwała Parlamentu Europejskiego z dnia 13 stycznia 2003 roku potwierdziła stanowisko Komisji, iż przybliżenie Unii jej obywatelom wymaga nowych form uczestnictwa w których tworzeniu kluczową rolę powinny odgrywać władze regionalne i lokalne. Podczas posiedzeń Komisji Spraw Konstytucyjnych w ostatnim czasie można było usłyszeć głosy, które sprawę stawiały mocniej. Niektórzy posłowie twierdzili, że należy wręcz zmuszać Państwa Członkowskie do zwiększania kompetencji regionom, nieustannie kontrolować ich politykę regionalną oraz w razie potrzeby interweniować.

Idea regionalizacji spełnia ogromną rolę w budowie europejskiego superpaństwa. Promując decentralizację Państw Członkowskich jednocześnie wzmacnia się centralizację Unii. Jeżeli Polska chce pozostać państwem unitarnym, to jedynym podmiotem współpracy na arenie międzynarodowej może być wyłącznie państwo.

Obecnie istniejące tendencje aby opierać integrację o struktury lokalne – euroregiony ma służyć również innemu celowi, wspieraniu procesu budowy społeczeństwa obywatelskiego poprzez wzmacnianie relacji obywatele – UE z pominięciem Państw Członkowskich. Jak stwierdzono we wspomnianej wcześniej „białej księdze” Komisji uznaje się rolę Regionów i władz lokalnych jako pośrednika między obywatelami i instytucjami wspólnotowymi.

Unia Europejska wspierając regionalizację udziela poparcia separatyzmowi. W oficjalnych opracowaniach możemy przeczytać, że niezbędne jest popieranie kontaktów grup etnicznych żyjących w obrębie regionów z własną tożsamością kulturalną, wspieranie sztuki i folkloru oraz opieka nad ich dziedzictwem kulturalnym. Łożone są więc ogromne pieniądze na promocję zapomnianych już dawno kultur, zwyczajów i języków, wzmacnianie kontaktów, budowę infrastruktury transgranicznej, wymianę kulturalną, wspieranie ruchu granicznego i turystyki oraz działalność edukacyjną. Oczywiście wszystko w ramach struktur regionalnych. Celem jest taka integracja ludności mieszkającej w obrębie regionu, aby utożsamiali się oni bardziej z lokalną kulturą niż z własnym państwem.

Z tego typu daleko posuniętą autonomią małych grup społecznych mamy do czynienia w federalnej organizacji państwa, w której istnieją w bardzo silne tendencje regionalizacyjne, obejmujące odrębności etniczne, kulturowe i historyczne.


Karta Regionów Europy


Dokument uchwalono 19 września 2003 roku we Florencji na IV Konferencji Regionów z Władzą Legislacyjną (CALRE). Karta Regionów Europy (Charta of European Regions) zawierała postulaty reformy Unii w kontekście przygotowywanej Konstytucji. Na konferencji pt. „w jaki sposób przejść od Europy, jaką znamy obecnie do tej Europy, jaką zamierzamy ustanowić”, przewodniczący CALRE Riccardo Nencini zapowiedział budowę nowego porządku w Europie. Karta składała się z dziesięciu punktów, w których wymienione są postulaty. Najważniejsze z nich to:

• Postulat zrównania autonomicznych uprawnień istniejących władz regionalnych i przyznania im uprawnień legislacyjnych wykonywanych przez demokratycznie wybrane zgromadzenia. (pkt 1 i 6)

• Postulat aby obowiązująca w Unii zasada pomocniczości dotyczyła regionów a nie jak dotychczas państw-narodów. (pkt. 3)

• Postulat, aby zasada pomocniczości obowiązywała w systemie jednego wspólnego rządu europejskiego, który miałby potwierdzać rolę lokalnych i regionalnych władz jako "mediatora" pomiędzy obywatelami UE a instytucjami. (pkt. 3)

• Postulat większego regularnego udziału w przygotowywaniu unijnych aktów prawnych oraz kształtowania sektorów polityki wspólnotowej poprzez ustanowienie stałej współpracy pomiędzy Parlamentem Europejskim a Zgromadzeniami Regionalnymi, za pośrednictwem Komitetu ds. Polityki Regionalnej. (pkt. 8 i 9)

• Postulat zapewnienia Regionom podmiotowego prawa wnoszenia skarg do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. (pkt. 10)

Zawarte w Karcie postulaty były bardzo radykalne i miały raczej przygotować grunt pod dalsze zmiany w przyszłości. Gdyby zawarto je w całości w Konstytucji, Traktat nie miałby żadnej szansy na ratyfikację. Karta Regionów Europy wskazuje jednak wyraźny kierunek polityki UE. Jej założenia realizowane są stopniowo. Trzeba pamiętać, że wdrażanie w życie tej doktryny oznacza nowy podział naszego kontynentu. W przypadku wejścia w życie Traktatu Konstytucyjnego zmiany przyspieszą.

 CyprianArts