Ilość odwiedzin:  

W kierunku państwa federalnego

Tekst: Marcin Rutecki

Nazwa federacja pochodzi z języka łacińskiego, gdzie foedas, foederis znaczy związek, przymierze. W systemie federalnym stosunki pomiędzy poszczególnymi państwami (lub innymi częściami składowymi) oraz całością, czyli federacją, są ściśle uregulowane. Istnieje podział kompetencji pomiędzy władze centralne i lokalne – zasada subsydiarności. Federacja podejmuje decyzje a wchodzące w jej skład kraje są zobowiązane do ich wykonywania. Podstawowe elementy państwa, tzn. organy prawodawcze, rządowe i sądownicze funkcjonują zarówno na poziomie centralnym, jak i w poszczególnych krajach (kantonach, landach, stanach). Części składowe federacji mogą dysponować własnym budżetem oraz posiadają pewną autonomię. Aby można było mówić o państwie federalnym, muszą być spełnione określone warunki:

• Musi istnieć społeczeństwo obywatelskie, gdyż stanowi ono fundamentem federalizmu.
• Federacja musi mieć określone granice.
• Musi istnieć centralny system prawa, który ma moc zwierzchnią nad regulacjami poszczególnych struktur federacji.
• Muszą istnieć podstawowe centralne organy państwowe.

Federacja funkcjonuje tylko wtedy, gdy partnerzy akceptują wspólne porozumienia, które wyrażają się przeważnie w formie konstytucji. Muszą ponadto akceptować utworzone instytucje centralne, oraz wzajemne zależności. W federalnej organizacji państwa istnieje daleko posunięta autonomia małych grup społecznych. Istnieją bardzo silne tendencje regionalizacyjne, obejmujące odrębności etniczne, kulturowe i historyczne. Do głosu dochodzi więc wielopłaszczyznowy pluralizm, który pomaga w utrzymywaniu jedności państwowej.

Federalizacja w Unii Europejskiej a kolejne Traktaty

Od dawna toczą się dyskusje na temat kierunku integracji i kształtu przyszłej Unii. Ścierają się ze sobą dwie koncepcje. Jedna to koncepcja Unii jako państwa federalnego, popierana głównie przez Niemcy, Francję, Włochy a ostatnio również przez Hiszpanię. Druga to idea Unii opartej na współpracy niepodległych państw w ramach „Europy Ojczyzn”. Tą koncepcję popiera głównie Wielka Brytania. Obecnie zwycięża niestety ideologia federalizmu. Proces przemian dokonywany jest jednak niezwykle ostrożnie. Europejscy federaliści przyjęli metodę drobnych kroczków zmierzających do celu. Cel ten jest jednak dość wyraźnie widoczny.

Już w kwietniu 1992 roku Parlament Europejski przedstawił raport A3-123/92, w którym wyraził chęć rozwijania wysiłków w kierunku tworzenia unii federalnej, opartej o projekt konstytucji europejskiej (…). Podobnie w oficjalnym opracowaniu UE z 1992 roku pt. „Od jednolitego rynku do Unii Europejskiej” znalazło się stwierdzenie: z powodu licznych próśb o przystąpienie, Wspólnota nie ma innego wyboru, jak kroczyć dalej drogą Unii, według zasad jedności federalnej (…). Unia obrała więc wyraźny kurs w kierunku federacji już w chwili jej powstania w 1992 roku. W projekcie Traktatu z Maastricht znalazło się nawet sformułowanie: „Traktat jest kolejnym etapem na drodze wiodącej do Unii o charakterze federalnym”. Podniosły się jednak wówczas mocne głosy sprzeciwu. Federaliści doszli do wniosku, że przedwczesne odsłonięcie kart oraz zbyt jednoznaczna deklaracja może spowodować mocny sprzeciw oraz zahamować cały proces integracji, także zapis zniknął z oficjalnej wersji dokumentu.. Ostatecznie w Traktacie znalazło się niejasne sformułowanie o „coraz ściślejszym związku”. Mimo wszystko Traktat z Maastricht był zwrotem w zupełnie innym kierunku niż dotychczasowa integracja gospodarcza kontynentu. Stanowił otwarcie zupełnie nowego rozdziału w historii Europy.

Koncepcja federalizacji Europy ściśle wiąże się z procesem stopniowego zwiększania kompetencji Unii poprzez przyjmowanie kolejnych Traktatów. Podczas dyskusji nad Traktatem Amterdamskim coraz wyraźniejszy stawał się głos unijnych federalistów. Romano Prodi, przewodniczący Komisji Europejskiej w kwietniu 1999 roku powiedział: budowanie federalnej Europy ma być celem samym w sobie (…) w procesie integracji europejskiej zaczął się nowy rozdział, w którym dotychczasowy kształt państwa narodowego nie ma racji bytu. Nowy Traktat wzmocnił istniejące instytucje Wspólnot kosztem Państw Członkowskich. Wprowadził sankcje za naruszenie zasad, którymi kieruje się Unia. Możliwe stało się pozbawienie Państwa Członkowskiego prawa do udziału w procesie decyzyjnym. Utrzymał zasadę podejmowania decyzji w Radzie jednomyślnie, jednak wstrzymanie się od głosu nie blokowało już podjęcia uchwały. Zgodnie z jego zapisami, Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa należy do wyłącznej kompetencji Unii Europejskiej (Wcześniejszy zapis z Traktatu z Maastricht stwierdzał, iż należy do kompetencji Unii oraz Państw Członkowskich).

Po przyjęciu Traktatu Amsterdamskiego unijni federaliści coraz śmielej wypowiadali się na temat tworzenia europejskiego superpaństwa. Wiosną 2001 r. z koncepcją Unii jako federacji wystąpił niemiecki minister spraw zagranicznych Joschka Fischer. W czasie trwania prac nad tekstem Konstytucji w konwencie, głos w dyskusji nad przyszłością Europy, zabrał również minister spraw zagranicznych Włodzimierz Cimoszewicz, który stwierdził, że w najbliższym czasie federacyjna Unia jest utopią, ale w przyszłości jedynym rozwiązaniem. Dodał, że federalizm jako zbiór zasad rządzenia nie powinien wzbudzać niczyich obaw.

Z każdym Traktatem Unia jest bliżej państwa federalnego. Zmiany są powolne, ale ich kierunek jest oczywisty. Najbardziej pro-federacyjną instytucją we Wspólnotach jest Parlament Europejski, który upatruje w tym procesie szansy na zwiększenie własnych kompetencji. Politycy zwłaszcza dwóch największych frakcji nie kryją swoich poglądów dotyczących przyszłości Europy. Herr Johannes Voggenhuber z Grupy Zielonych i jednocześnie Wiceprzewodniczący Komisji Spraw Konstytucyjnych stwierdził niedawno, że nowa Europa, to Europa federacji i regionalizacji.


Filary europejskiej federacji


Budowa państwa federalnego w Europie rozpoczęła się z chwilą przyjęcia Traktatu z Maastricht. Już dzisiaj można wskazać podstawy na jakich unijni federaliści chcą oprzeć konstrukcję nowego superpaństwa. Pierwszym jest społeczeństwo obywatelskie, które budowane jest na gruncie obywatelstwa UE. Drugim regiony, które w przyszłości mają zastąpić w znacznej części państwa. Trzecim własny system prawa, który będzie nadrzędny wobec aktów normatywnych Państw Członkowskich oraz własne organy centralne. Czwarty to własny system „wartości” i praw człowieka. Spoiwem ma być Konstytucja Unii.


Obywatelstwo UE a federalizacja


Aby można było mówić o państwie federalnym, musi istnieć społeczeństwo obywatelskie. Proces jego budowy rozpoczął się od ustanowienia przez Traktat z Maastricht Obywatelstwa UE. Głównym zadaniem obywatelstwa jest osłabianie więzi narodowych i budowanie nowej "świadomości", co ma doprowadzić do wzmocnienia więzi obywatele – UE z pominięciem Państw Członkowskich.

Obywatele Unii Europejskiej są na mocy Traktatu uprawnieni do korzystania z przysługujących im praw (tych samych, co wcześniej gdy obywatelstwa nie było), ale również obowiązani do wypełniania ciążących na nich obowiązków oraz postępowania zgodnie z przepisami Traktatu. W ten sposób mamy do czynienia z sytuacją, w której jednostka zobowiązana jest do lojalności względem dwóch podmiotów: swojego kraju oraz Unii Europejskiej. Staje się więc sługą dwóch panów.

W Instytucjach wspólnotowych nie używa się już sformułowań mówiących o narodach Europy, obywatelach Państw Członkowskich itp. Mówi się wyłącznie o przedstawicielach społeczeństwa obywatelskiego. Przewodniczący Komisji Spraw Konstytucyjnych socjalista Jo Leinen z Niemiec na jednym z posiedzeń komisji stwierdził, że zadaniem Parlamentu Europejskiego jest tworzenie nowej świadomości europejskiej, w której nie ma miejsca na przestarzałe sentymenty narodowe. Zaznaczył, że Parlament jest izbą obywateli Europy a nie narodów Europy. Dodał ponadto, że jakakolwiek dyskusja na ten temat nie powinna mieć w ogóle miejsca, ponieważ rolą Parlamentu jest reprezentować interes europejski a nie narodowy. Herr Johannes Voggenhuber, wiceprzewodniczący tej samej komisji wyraził niedawno opinię, iż najważniejszym zadaniem tej izby jest przezwyciężenie myślenia w kategoriach narodowych i tworzenie jednej tożsamości europejskiej. Zaznaczył, że powstanie społeczeństwa obywatelskiego w Europie powinno być priorytetem dla każdego.

Warto również zwrócić w tym miejscu uwagę na ewolucję podejścia do kwestii podmiotu czynnego prawa wyborczego w wyborach do Parlamentu Europejskiego. Konstytucja w art. I-20 ust. 2 wprowadza zapis: „W skład Parlamentu Europejskiego wchodzą przedstawiciele obywateli Unii”. Dawny zapis w art. 189 TWE (dawny art. 137) brzmiał: „Parlament Europejski, złożony z przedstawicieli narodów Państw zgromadzonych we Wspólnocie, wykonuje uprawnienia powierzone mu niniejszym Traktatem.” Widać tutaj jak na dłoni, że z przedstawicieli narodów próbuje się więc zrobić „społeczeństwo obywatelskie Unii”. Cel jest oczywisty – zapewnienie stabilności przyszłej federacji.


Regionalizacja


Drugim filarem europejskiego państwa federalnego mają być regiony. Unijni przywódcy nie kryją, że przyszła Europa ma być oparta o struktury lokalne. Przewodniczący Komisji Spraw Konstytucyjnych Jo Leinen w jednym ze swoich wystąpień stwierdził, iż „regiony to stolice jutra”.

Regionalizacja w Unii jest wielopłaszczyznowa. Są dwie podstawowe przyczyny interwencji strukturalnej w Unii Europejskiej. Po pierwsze chodzi o poprawienie poziomu spójności wewnętrznej w ramach całej organizacji. Po drugie o wspieranie budowy społeczeństwa obywatelskiego i wzmacnianie relacji Unia - obywatele z pominięciem państwa członkowskiego. Najważniejszym celem regionalizacji jest więc osłabienie Państw Członkowskich i w konsekwencji zapewnienie stabilności Unii.
 
Idea regionalizacji spełnia ogromną rolę w budowie europejskiego superpaństwa. Promując decentralizację Państw Członkowskich jednocześnie wzmacnia się centralizację Unii. Wcielanie w życie tej doktryny oznacza de facto nowy podział naszego kontynentu.


Konstytucja UE – decydujący krok w kierunku państwa federalnego


Konstytucja Unii stworzy kolejne podstawy europejskiego państwa federalnego. Traktat ma ambicję zakończyć spór o zasadę prymatu prawa wspólnotowego. Istotną zmianą w stosunku do obecnego stanu prawnego jest art. I-6, który stanowi, iż zarówno Konstytucja, jak i akty prawne przyjęte na jej podstawie mają pierwszeństwo przed prawem krajowym. Zasada pierwszeństwa prawa UE, która do tej pory była proklamowana na mocy orzecznictwa ETS uzyska w ten sposób status normy spisanej. Nowa regulacja w sposób definitywny i ostateczny umiejscawia prawo europejskie ponad krajowym porządkiem prawnym, włącznie z ustawami zasadniczymi Państw Członkowskich. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż zasada nadrzędności prawa Unijnego będzie miała zastosowanie również w przypadku innych aktów prawnych wydawanych przez organy Unii na podstawie Konstytucji.

Konstytucja Uchyla Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (TWE), Traktat o Unii Europejskiej (TUE), Traktaty o Przystąpieniu oraz traktaty uzupełniające. Przejmuje instytucje Wspólnot, jednocześnie zmieniając i znacznie rozbudowując ich kompetencje. Na jej podstawie Unia uzyska osobowość prawną. Powstanie nowy system prawny – prawo unijne. Traktat zakończy integrację gospodarczą w ramach Wspólnot i wyznaczy ostateczny kierunek integracji jako budowę europejskiego superpaństwa. Dotychczasowe Wspólnoty Europejskie zostaną zlikwidowane. Zgodnie z Traktatem Konstytucyjnym powstanie nowa Unia, która przejmie wszystkie prawa i obowiązki Wspólnot (art. IV-438 ust. 1).


Podsumowanie


Unia bezsprzecznie zmierza w kierunku jednego państwa federalnego. Obrała ten kierunek już w chwili powstania w 1992 roku. W przypadku przyjęcia Konstytucji UE będzie bardzo blisko zrealizowania tego celu. Uzyska bardzo szerokie kompetencje kosztem Państw Członkowskich w tym możliwość prowadzenia skutecznej polityki międzynarodowej. Prawo przyjęte przez instytucje Unii będzie miało pierwszeństwo przed ustawodawstwem narodowym włącznie z poszczególnymi konstytucjami. Krótko mówiąc Unia będzie posiadać znacznie więcej cech państwa federalnego niż to ma miejsce w chwili obecnej. Nowy Traktat stanowić będzie również impuls do dalszych zmian. Zawarte w nim procedury umożliwią instytucjom Unii modyfikowanie kompetencji wspólnoty.

 CyprianArts