Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa funkcjonuje od Traktatu z Maastricht (Art. B). Zgodnie z jego zapisami, początkowo należała do kompetencji Unii oraz Państw Członkowskich. Tą sytuację zmienił jednak Traktat Amsterdamski. Od jego wejścia w życie należy bowiem do wyłącznej kompetencji Unii Europejskiej. Na mocy tego Traktatu powołano ponadto Wysokiego przedstawiciela do spraw omawianych polityk, którym został Sekretarz Generalny Rady. Wprowadzone w tym Traktacie zmiany, oznaczały początek procesu przekształcania Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa ze współpracy o charakterze koordynacyjnym we współpracę ponadnarodową.

Obecnie Unia nie jest w stanie prowadzić skutecznej polityki zagranicznej, gdyż nie jest podmiotem prawa międzynarodowego – nie ma osobowości prawnej. Nie posiada także ius contrahendi (prawa do zawierania traktatów). Daleko idące zmiany w tej materii przewiduje Traktat Konstytucyjny. W przypadku jego wejścia w życie, Unia uzyska bardzo szerokie kompetencje w zakresie omawianego zagadnienia. Będzie posiadać osobowość prawną. Stanie się więc podmiotem prawa międzynarodowego. Będzie władna zawierać, modyfikować i wypowiadać umowy międzynarodowe we własnym imieniu oraz ustanawiać przedstawicielstwa dyplomatyczne. Uzyska w ten sposób realną możliwość kreowania skutecznej polityki zagranicznej.

Na mocy Traktatu, Unia uzyska również wyłączną kompetencję do zawierania niektórych umów międzynarodowych. Powołany zostanie minister spraw zagranicznych oraz Europejska Służba Działań Zewnętrznych czyli de facto ministerstwo spraw zagranicznych. Minister przewodniczyć będzie Radzie do Spraw Zagranicznych. Kompetencje Unii w zakresie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa obejmować będą wszelkie dziedziny polityki zagranicznej i wszelkie sprawy dotyczące bezpieczeństwa Unii, w tym stopniowe określanie wspólnej polityki obrony (art. I-16 ust. 1). Państwa Członkowskie będą zobowiązane nie tylko do lojalności wobec Unii, ale także do popierania aktywnie i bez zastrzeżeń jej polityki w omawianej dziedzinie (art. I-16 ust. 2). Będą również zobowiązane do powstrzymania się od wszelkich działań, które byłyby sprzeczne z interesami Unii lub mogłyby zaszkodzić jej skuteczności (art. III-294).

Kierunki Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa będzie ustalać wyłącznie Unia. Realizacją zajmą się natomiast minister spraw zagranicznych oraz Państwa Członkowskie (art. I-40 ust. 4). Unia będzie więc wyznaczać zadania, a państwa będą zobowiązane do ich wykonywania. Nad podejmowanymi działaniami czuwać będzie Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa.

Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa należy obecnie do drugiego filara. Jest to o tyle ważne, iż decyzje w ramach polityk określonych w tym filarze są podejmowane przeważnie jednomyślnie - „metodą międzyrządową”. Traktat Konstytucyjny znosi konstrukcję Unii opartą na trzech filarach co oznacza odejście w znacznym stopniu od systemu jednomyślności przy podejmowaniu decyzji w Radzie. Co prawda Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa nie została zaliczona w Traktacie do procesu legislacyjnego, ale do procesu decyzyjnego, jednak na mocy art. III-300 ust. 2 Rada uzyska kompetencje do stanowienia kwalifikowaną większością głosów w bardzo wielu dziedzinach dotyczących omawianej materii, co stanowi radykalne odejście od zasady jednomyślności.

Ustanowienie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa w takim kształcie oraz przyznanie Unii tak szerokich prerogatyw oznacza, że żadne Państwo Członkowskie nie będzie mogło prowadzić tej polityki samodzielnie, a przecież możliwość prowadzenia własnej polityki zagranicznej to jeden z głównych wyznaczników suwerenności.